Hoogbegaafdheid en de polyvagaaltheorie

Hoogbegaafdheid en de polyvagaaltheorie

Wat we zien, en wat eronder kan spelen

Hoogbegaafde kinderen kunnen veel denken, intens ervaren en moeilijk tot rust komen. Met de polyvagaaltheorie als denkkader kijk ik naar wat er onder dat gedrag kan spelen: veiligheid, beschermingspatronen en co-regulatie tussen ouder en kind.

Een uitnodiging om samen onder de oppervlakte te kijken en het gesprek aan te gaan.

De polyvagaaltheorie als denkkader

De polyvagaaltheorie van Stephen Porges beschrijft hoe ons zenuwstelsel voortdurend, en grotendeels onbewust, inschat of een situatie veilig is. Voelt het veilig, dan is er ruimte voor rust, contact en leren. Voelt het onveilig, dan schiet het lichaam in de actiestand (vechten of vluchten), of in het uiterste geval in bevriezen.

Geen van deze standen is goed of fout. Het zijn manieren waarop het lichaam ons probeert te beschermen.

Ik gebruik deze theorie als denkkader: een manier van kijken, geen bewezen verklaring. Over de neurobiologische onderbouwing is in de wetenschap discussie. Als bril helpt ze mij wel om gedrag te lezen als signaal van het zenuwstelsel, in plaats van als onwil.

Van bevroren naar bloei

Op mijn posterpresentatie voor de ECHA-terugkomdag heb ik dit verbeeld in een drieluik. Het vertelt een proces in zes stappen. Het is geen vast stappenplan, maar een beeld van wat er kan gebeuren.

• Bevroren – Een ouder zit vast in een oud beschermingspatroon, wat ooit nodig wasen hielp om veilig te blijven.
• Storm – Het kind schiet in de actiestand: vechten of vluchten. Wat we zien is boosheid, verzet of onrust: externaliserend gedrag.
• Spiegel – De ouder kijkt naar het eigen verleden en ziet wat ooit nodig was. Dat is het begin van bewustwording.
• Dooi – Het patroon mag worden losgelaten, door begrip, warmte en ontspanning.
• Stromen – Co-regulatie: er ontstaat meer rust en ruimte, thuis en op school.
• Bloei – Er komt ruimte voor nieuwsgierigheid en ontwikkeling.

Het gaat hierbij nadrukkelijk niet om schuld. Beschermingspatronen ontstaan omdat ze ooit nodig waren. En er is vaak al veel goeds aanwezig; het gaat om meer ruimte. Door de polyvaggaltheorie kan meer begrip ontstaan voor het gedrag van hoogbegaafde kinderen

De ouder verandert mee

Kinderen reguleren zich in het begin vooral via de volwassenen om hen heen. Dat heet co-regulatie: een rustig, aanwezig zenuwstelsel helpt een onrustig zenuwstelsel tot rust te komen. Hoogbegaafde kinderen nemen vaak heel fijn waar wat er bij volwassenen speelt, ook wat niet wordt uitgesproken.

Wanneer een ouder oude patronen leert herkennen en loslaten, kan die ouder meer ontspannen aanwezig zijn. Dat werkt door in het contact met het kind, maar ook verder: in het gezin, in het contact met school en in hoe een kind zich in een groep beweegt.

Wat onderzoek en praktijk laten zien

Uit onderzoek. In het STAR*D-Child-onderzoek (Weissman e.a., 2006) werden 151 moeders met een depressie behandeld. Bij moeders die herstelden, namen binnen drie maanden ook de klachten van hun kinderen (7 tot 17 jaar) af, terwijl de kinderen zelf geen behandeling kregen. Bij moeders die niet herstelden, namen de klachten van de kinderen juist toe. Het onderzoek laat een samenhang zien, geen oorzaak-gevolg, en ging niet specifiek over hoogbegaafde kinderen. Het laat wel zien hoe sterk de toestand van een ouder doorwerkt.

Daarnaast blijkt uit een grote meta-analyse dat medicatie en psychotherapie samen beter werken dan medicatie alleen (Cuijpers e.a., 2014). Werken aan wat eronder ligt, naast het verlichten van klachten, heeft dus meerwaarde.

Ook onderzoek naar Mindful Parenting wijst in die richting. In een Nederlandse studie volgden 86 ouders uit de jeugd-ggz een training van negen weken waarin ze leerden met aandacht en mildheid aanwezig te zijn, ook bij hun eigen stress (Bögels e.a., 2014). Daarna hadden de ouders minder klachten en minder opvoedstress, en de kinderen minder emotionele klachten en gedragsproblemen, terwijl alleen de ouders de training volgden. Het gaat om kleinschalig onderzoek, waarin de effecten bij kinderen via de ouders zijn gemeten, maar de richting is veelbelovend.

Mindfulness komt oorspronkelijk uit de boeddhistische meditatietraditie en wordt in de psychologie zonder religieuze lading toegepast en onderzocht. Daarmee is het een mooi voorbeeld van een plek waar psychologie en spiritualiteit elkaar raken.

Uit de praktijk – blad Talent

Eerst veiligheid, dan leren

Leren en uitdaging aangaan lukt het best vanuit de stand “veilig en verbonden”. Daarom begin ik bij veiligheid: voorspelbaarheid, rustige aanwezigheid, ruimte om te bewegen en fouten die mogen. Daarna komt uitdaging, in stappen die passen bij wat een kind net nog niet kan.

In mijn pianolessen werk ik zo met mijn eigen methode MUSIC: Mindset, Motivatie, Uitdaging, Strategie, Implementeren en Celebrate & Communicate. De piano is daarbij een middel: een plek waar een kind kan oefenen met frustratie, doorzetten en vieren wat lukt. Dezelfde bril neem ik mee in mijn coaching en in de projectgroepen voor hoogbegaafde kinderen.

Hoogbegaafdheid door die bril

Hoogbegaafde kinderen en volwassenen nemen vaak veel en intens waar. Een zenuwstelsel dat veel binnenkrijgt, kan ook sneller alarm slaan. Door de polyvagale bril kijk ik anders naar wat ik in de praktijk zie:

• Lage frustratietolerantie. Wanneer iets niet direct lukt, kan dat als onveilig voelen. Dan reageert het lichaam, niet de wil.
• Bewegingsonrust. Soms is bewegen juist een manier van het lichaam om zichzelf te reguleren.
• Veel denken en piekeren. Als het lichaam zich niet veilig voelt, kan het hoofd blijven zoeken naar controle.
• Afhaken of onderpresteren. Wat lijkt op luiheid of desinteresse, kan ook bevriezen zijn.

Bij volwassenen zie ik dezelfde patronen terug, vaak verborgen achter aanpassen, hard werken of perfectionisme.

Mijn eigen proces

De aanleiding voor dit thema was mijn opleiding tot transformatiecoach aan de Bridgeman Academie. Daar ben ik ook zelf door dit proces gegaan. Ik heb het niet alleen beschreven, maar ook geschilderd.

• Symbool | Betekenis
• De persoon | Eenzaamheid
• De bloemen, vooral de iris | Een pijnlijke ervaring uit het verleden
• De vervellende slang | Het afwerpen van het harnas: bescherming die ooit nodig was en nu voorzichtig mag worden losgelaten
• Vlinders | Transformatie en vreugde
• De vogel of duif | Vrijheid en een open hart
• Het stromende water | Levensenergie en gevoelens die weer mogen stromen

Transformatiecoaching als aanvulling

In mijn transformatiecoaching werk ik met ouders, en ook met volwassenen zonder (hoogbegaafde) kinderen. We werken met bewustwording van oude patronen, met ontspanning en het lichaam, en met wat het lichaam heeft onthouden. Het doel is dat je meer vanuit rust en minder vanuit bescherming kunt reageren.

Transformatiecoaching is geen behandeling van psychische klachten zoals een depressie. Het kan wel een aanvulling zijn naast begeleiding door een huisarts, psycholoog of therapeut. Als ik merk dat er meer nodig is, verwijs ik door.

• Bögels, S.M., Hellemans, J., van Deursen, S., Römer, M., & van der Meulen, R. (2014). Mindful parenting in mental health care: effects on parental and child psychopathology, parental stress, parenting, coparenting, and marital functioning. Mindfulness, 5, 536–551.
• Cuijpers, P., e.a. (2014). Adding psychotherapy to antidepressant medication in depression and anxiety disorders: a meta-analysis. World Psychiatry, 13(1), 56–67.
• Porges, S.W. (2011). The Polyvagal Theory. New York: Norton.
• Schouten, M. (2026). Wat spiegelen kinderen ons echt? Gedrag begrijpen vraagt innerlijk leiderschap. Talent, 28(3).
• Weissman, M.M., e.a. (2006). Remissions in maternal depression and child psychopathology: a STAR*D-child report. JAMA, 295(12), 1389–1398.

Het beeld in het drieluik op de poster is gemaakt met AI, naar eigen ontwerp.